دکترحمیدقاسمی           Dr HAMID GHASEMI

مجموعه زیر گزیده ای از تاریخ مطبوعات ورزشی است که براساس منابع مختلف گردآوری شده است. شرح این تاریخ به زودی در کتاب رسانه های گروهی ورزشی تالیف اینجانب منتشر می شود. از مطالعه کنندگان عزیز خواهشمندم نظرات تکمیلی و اطلاحی خود را ارائه فرمایند. 

 در دوم ژوئيه 1924(11تير 1303)، تشکيلاتي جهاني با نام اتحاديه بين المللي مطبوعات ورزشي(ايپس) پايه گذاري شد. محل دفتر مرکزي ايپس در مجارستان تعيين شد و اين روز در تقويم هاي جهاني به روز جهاني مطبوعات ورزشي نام گرفت.  تاریخ ورزشی نویسی در مطبوعات ایران به پیش از شکل گیری "ایپس" باز می گردد. در نخستین نمايشگاه تخصصی مطبوعات ورزشی در تیرماه 1386 از ميان 560 عنوان نشريه شناسايي شده 256 عنوان تخصصي، نيمه تخصصي و عمومي شامل روزنامه، ماهنامه، هفته نامه، سالنامه و ويژه نامه انتخاب شد كه در مجموع گنجينه‌اي غني و تاریخی  از مطبوعات ورزشي در معرض نمايش عموم قرار ‌گرفت. با بررسي كليه راهنماها، فهرستها و موجودي آرشيو مطبوعات براي شناسايي تاريخ مطبوعات ورزشي و ورزشي نويسي در ايران، بررسيها بيانگر اين بود كه نخستين مضامين ورزشي در مطبوعات ايران از دوره قاجار و انتشار اخبار و رويدادهاي ورزشي در روزنامه‌هاي وقايع اتفاقيه، ملتي، روزنامه اردوي همايون، مرآت السفر و مشكوة الحضر آغاز شده است. تیراندازی، شکار، سوارکاری و کوهنوردی از نخستین مضامین ورزشی مطبوعات ایران هستند که عموما در لابه‌لای اخبار و گزارشهای مربوط به گشت و گذار ناصرالدین شاه و نیز در مطالبی از مردم در مطبوعات آن دوره به چشم می‌خورد. خبر "رفتن سه نفر از شاگردان توپخانه به کوه " در سال ‪ ۱۲۷۵ه.ق در "روزنامه وقایع اتفاقیه" از این دست است. بر این اساس انعکاس اخبار، رویدادها و مطالب ورزشی در مطبوعات ایران سابقه‌ای در حدود یک قرن داد. نوشته میرزا تقی حکی‌الممالک درباره اسکی و پاتیناژ از نخستین مطالب ورزشی مندرج در مطبوعات ایران است که گفته می‌شود چاپ این نوشته موجب تمسخر عده‌ای شد با این مبنا که سرخوردن روی یخ و اجرای حرکات نمایشی اهل فرنگ دروغی بیش نیست. در مجموع انتشار مطبوعات تخصصی ورزشی در ایران بعد از ‪ ۱۳۰۰ه.ش آغاز شده است. مطالعه تاریخ مطبوعات قاجار نشان می‌دهد که مباحث جدی ورزشی در دهه آخر این حکومت شکل گرفت. آنگونه رونق خود را در قالب اخباری چون تشکیل اولین کلوپ ورزشی ایران برای تعلیم ژیمناستیک و وزنه‌برداری در سال ‪ ۱۲۹۶ه.ش، تشکیل مجمع فوتبال ایران در سال ‪ ۱۲۹۹و تاسیس باشگاههای ورزشی شعاع و نیکنام در سال ‪۱۳۰۴ آغاز کرد. در سال ‪ ۱۳۰۱نظام‌نامه و مرام‌نامه‌ای وابسته به "جمعیت مروجین ورزش" در تبریز زیر نظر علی‌اصغر حکمت و نظام‌نامه‌ای دیگر در سال ‪ ۱۳۰۳وابسته به "جمعیت گردان ایران" در مورد ورزشکاران منتشر شده است.  بررسی های دقیق تر نشان می دهد که در سال هاي دور در ايران، ورزش هاي زورخانه اي، الک دولک،  پرش طول، چوگان (در برخي پادگان ها)، وچلتوب(ورزشي شبيه بيسبال)، رايج بود. با بازگشت ميرمهدي ورزنده از ترکيه به ايران  و به دليل آشنايي او با شمشيربازي، دوچرخه سواري و مشت زني، تا حدود زيادي اين ورزش هانيز در ايران رواج يافت. همچنين با حضور خارجي هادرايران  و اعزام دانشجويان به خارج از کشور، فوتبال و ساير ورزش ها به ايران آمد. در سال 1301، ميرمهدي ورزنده از "شوراي عالي معارف" اجازه نشر مجله اي با گستره موضوعي ورزش اخذ کرد. از اين نشريه نامي در هيچ کجا ثبت نشده است و نسخه اي در کل کتابخانه هاي ايران ، حتي کتابخانه هاي خصوصي از آن موجود نيست.  در سال 1307 نشريه اي با نام "مجله ورزش" در تهران انتشار يافت که از اين نشريه نيز نسخه اي باقي نمانده وفقط در "فهرست هاي مطبوعات ايران" نامي از آن ذکر شده است. برخي از کارشناسان معتقدند که "مجله ورزش" همان نشريه ميرمهدي ورزنده است که به علت بروز مشکلات، انتشار آن تا 1307 به تعويق افتاده است. در سال ‪ ۱۳۰۶همزمان با تصویب "قانون ورزش اجباری در مدارس نشریه ورزشی "پیش‌آهنگی ایران" توسط احمد امین‌زاده منتشر شد.  این نشریه اولین نشریه ورزشی است که سابقه آن در آرشیو مطبوعات کتابخانه اسناد ملی موجود است. این نشریه مجله‌ای تربیتی بود که در تکمیل روحیات محصلین و تقویت حیات پیش‌آهنگی ایران می‌کوشید.  پیش‌آهنگی ایران در قطع پستی و هر شماره در ‪ ۲۰صفحه منتشر می‌شد که بخشهایی از آن به ورزش اختصاص داشت. در سال ‪ ۱۳۰۷نیز مجله "ورزش" توسط میرمهدی ورزنده در تهران منتشر شد.  اما قدیمی‌ترین نشریه تخصصی و تمام ورزشی در ایران که در برخی از کتابخانه‌های کشور موجود است مجله "آیین ورزش" است که در سال ‪ ۱۳۱۴به سردبیری ناظرزاده کرمانی و توسط مدیر "باشگاه شعاع" در تهران انتشار یافت زیرا پیش از این مجله‌ای منتشر نشده بود که فقط به مباحث ورزشی بپردازد. هدف این نشریه ارایه اطلاعات به مردم درباره فواید ورزش و ارایه راهکارهای توسعه آن بود. نخستين شماره اين مجله در کتابخانه مرکزي و مرکز اسناد دانشگاه تهران موجود است. با چاپ فصلنامه "اصلاح نژاد و پرورش اسب" در سال 1318 و مجله "پيش آهنگي و تربيت بدني" در سال 1319 ، تعداد  نشريات ورزشي ايران در دهه بيست به چهار نشريه مي رسد. در این میان تورق تاریخچه مطبوعات ورزشی حاکی از آن است که دوره شکوفایی نشریات ورزشی ایران دهه ‪ سی می‌باشد زیرا طبق برخی آمارهای موجود ‪ ۲۶عنوان نشریه ورزشی در این دهه منتشر شده و پس از این دوره نشریات این حوزه رشد متناسبی داشته‌اند.  از شهريور 1320 تا مرداد 1332، مطبوعات ورزشي مانند ديگر نشريات ادواري از نظر کمي سيرصعودي يافتند. در اوايل دهه سي، مرحوم منوچهر مهران به ضميمه "ايران ما" نشريه دو هفتگي به نام "نيرو و راستي" منتشر کرد. اين نشريه در 20 صفحه به قيمت 5ريال در روز چهارشنبه 15تيرماه 1322 و با جلد دو رنگ و طرحي از مبارزه بر سر تصاحب تاج زيتون وحرکت تند و شتاب زده از دو ورزشکار يونان برگرفته از کتاب" گرهارد کروز" رئيس اداره نگارش المپيک 1936 برلين به چاپ رسيد. اين مجله از سال 1330 به مدت دو سال به صورت ماهنامه منتشر شد و بارها شماره هاي مخصوص در مورد بازي هاي المپيک انتشار داد. همچنين سالنامه اي با نام " سالنامه نيرو وراستي" در اواسط دهه بيست به چاپ رسيد. در سال 1323 نشريه " نيرو و تندرستي" توسط انجمن نيرو و تندرستي وبا مديريت "احمد بهگو" 25 شماره منتشر شد. در سال 1324 دو هفته نامه اخلاقي، ورزشي " نيروي تربيت" به کوشش نبهي به چاپ رسيد که دوامي نداشت. در همين سال نشريه " دوچرخه سواران" هر 15 روز يکبار چاپ مي شد. اين مجله در سال 1328 به "تاج" تغيير نام داد. در سال 1326 کميسيون انتشارات و تبليغات کميته ملي المپيک يک شماره نشريه با عنوان "کميته ملي المپيک" منتشر کرد. نشريه دوهفتگي "آتشپاره" از سوي باشگاه آتش و نشريه دو هفتگي " تربيت بدني و پيش آهنگي" در سال 1327 به طبع رسيد. بعد از اين موج انتشار نشريه درشهرستان ها نيز آغاز شد و چند سالنامه و نشريه به چاپ رسيد که از ميان آن ها مي توان به "نيرو و تندرستي" در کرمانشاه، " رهبر ورزشکار" در اصفهان (هر دو به سال 1331)، و "سالنامه ورزش و فرهنگ" در جهرم (1329) اشاره کرد. در 18 آذر 1334 "کيهان ورزشي" متولد شد. اين نشريه عضو خانواده نشريات کيهان با مديريت "منوچهر قراگوزلو" و سردبيري "محمود منصفي" و مديريت داخلي "کاظم گيلانپور" پا به عرصه مطبوعات ورزشي ايران گذاشت. از آن زمان تا به حال اين نشريه به صورت مرتب چاپ شده است. به جز از اواسط آبان 1357 در اعتصاب معروف نشريات که چاپ اين نشريه به مدت 2ماه صورت نگرفت. از اين حيث کيهان ورزشي را مي توان با دوام ترين و با سابقه ترین نشريه ورزشي ايران دانست. حدود 10 نشريه و سالنامه ورزشي در دهه 40 انتشار يافت. در سال 1348 مجله " دنياي ورزش" با سرپرستي "مصطفي فرزانه" از سوي موسسه اطلاعات به جرگه نشريات ورزشي ايران پيوست. بعد از آن حدود 13 نشريه ديگر شروع به فعاليت کردند اما دوام چنداني نداشتند. " آيندگان ورزشي" آخرين نشريه سال 1357 بود. بعد از انقلاب اسلامي نشريات " ورزش" و"يک هفته با ورزش" منتشر شدند. در سال 1359 فصلنامه "مسابقات اسبدواني" به زبان فارسي و انگليسي به طبع رسيد. درهمان سال " راهيان کوه" از سوي باشگاه کوهنوردي و اسکي نيز به چاپ رسيد.  دو سال آخر دهه هفتاد، سال هاي پيشروي پيشخوان روزنامه فروشي ها به پياده رو  و ايجاد يک سد معبر دلپذير و ثمربخش از نظر فرهنگي بود که بيش از هرچيز مطبوعات ورزشي به چشم مي آمدند. از سال 1368 تولد سريع ديگر نشريات ورزشي آغاز شد و در سال هاي اخير شاهد شدت يافتن آن بوديم. در این میان کم‌نظیرترین دوره تاریخی مطبوعات ورزشی را مورخان و حتی ورزشی‌نویسان سالهای ‪ ۱۳۷۶تا ‪ ۱۳۸۱می‌دانند که تعداد زیادی نشریه منتشر شده و یا مجوز انتشار گرفته‌اند.در حال حاضر بيش از 10 روزنامه ورزشي و چندين مجله ورزشي منتشر مي شود. اين در حالي است که اکثر روزنامه هاي سراسري نيز صفحه اختصاصي ورزشي دارند. در جداول زير نمونه هايي از عناوين اين نشريات را ملاحظه مي کنيد؛

فهرست روزنامه هاي ورزشي سراسري کشور در سال 1386

فهرست منتخبي از مجلات ورزشي سراسري کشور در سال 1386

فهرست منتخبي ازروزنامه هاي سراسري کشور در سال 1386